Chuyện là cách đây 2 tháng, ở SG « dậy sóng » với phong trào dọn dẹp vỉa hè, lòng lề đường do bác Hải – phó Chủ tịch UBNDTP là người khởi xướng chỉ đạo. Câu khẩu hiệu « giành lại vỉa hè cho người đi bộ » được lan truyền trên khắp các mặt báo. Chiến dịch diễn ra rầm rộ với nhiều ngày ra quân xử lý lấn chiếm vỉa hè của các cơ quan, hộ dân, tháo dỡ các công trình, thiết bị xây dựng trên không gian công cộng sai quy định, từ cái bậc tam cấp nhà dân lấn ra đường nửa mét đến tháo dỡ xích sắt của ngân hàng, đập bồn hoa của cơ quan nhà nước. Chiến dịch này nghe điều được nhiều người ủng hộ bởi mấy khi chuyện dọn dẹp lấn chiếm được làm rầm rộ và gay gắt thế này. Nên cũng dễ hiểu tại sao khi mấy cái hình này được tung lên mạng, nhiều người lại quay ra phẫn nộ bởi lâu nay người ta vẫn hiểu một cách máy móc cái khẩu hiệu « Giành lại vỉa hè cho người đi bộ » của chiến dịch.
– Chuyện cho thuê sử dụng vỉa hè bây giờ mới đẻ ra để « moi tiền dân » ?
Không ! Từ 2008, UBND TP đã ban hành quyết định về về quản lý và sử dụng lòng đường, vỉa hè trên địa bàn thành phố HCM, trong đó có quy định về điều kiện vỉa hè được phép cho thuê, sử dụng tạm thời cho các mục đích tư, quy trình thủ tục xin giấy phép, nguyên tắc quản lí sử dụng,… ngay cả cái mẫu giấy phép trong hình cũng không phải có mới đây mà mẫu 2008 cũng y chang.
Quy định về quản lý và sử dụng lòng đường vỉa hè trên địa bàn thành phố HCM
Nếu mọi người đi bộ trên một số tuyến vỉa hè trong trung tâm thành phố có để í vạch sơn màu vàng hoặc trắng phân định phạm vi sử dụng vỉa hè, bên trong vạch được phép để xe máy, bên ngoài vạch là phần cho người đi bộ.
Cũng nên biết là không chỉ ở SG mà ở các thành phố khác trên thế giới, vỉa hè cũng được cho phép sử dụng một phần vào các mục đích kinh doanh nhằm tạo sự năng động cho không gian công cộng. Ví dụ ở Paris, những vỉa hè có chiều rộng trên 2.2 có thể cấp phép cho các quán cafe để nới rộng một khoảng « không gian mềm » ra vỉa hè sao cho chừa tối thiểu 1m60 cho người đi bộ.
– Thế sao ban hành từ 2008 mà đến giờ SG vẫn một mớ lộn xộn như vậy ?
Chuyện này thì không biết kể sao cho hết nguyên nhân. Từ một thói quen văn hóa lấn chiếm của chung cho lợi ích riêng tạo thành một đô thị SG « sai lâu thành đúng », giờ có sửa cũng không biết nên bắt đầu từ đâu, đến nhu cầu buôn bán, nhu cầu để xe, nhu cầu lăn lộn kiếm cơm sinh ra chuyện lách luật, chạy chọt, cửa hậu,… mà hệ thống quản lí nhiều tầng bậc và yếu kém không thể nào kiểm soát nổi. Thế nên quy định ban hành là một chuyện, thực thi lại là câu chuyện phức tạp rối rắm hơn nhiều.
– Mà rõ ràng đợt này bác Hải bảo giành lại vỉa hè cho người đi bộ mà, thế éo nào…?
Có lẽ, vấn đề hiểu lầm nằm ở câu khẩu hiệu có phần ngắn gọn, súc tích, khả năng tạo độ hot cao. Giành lại vỉa hè cho người đi bộ, đúng, nhưng không phải tất cả vỉa hè đều sẽ được giành cho người đi bộ. Theo mình hiểu, mục đích của chiến dịch này là xử lí các vi phạm sử dụng vỉa hè SAI QUY ĐỊNH và KHÔNG ĐƯỢC CẤP PHÉP. Bồn hoa khách sạn Majestic 90 tuổi bị phá đi vì không đúng quy định, rào chắn, bốt bảo vệ Ngân hàng nhà nước bị dỡ vì xây không phép. Hôm bữa đi trên Lê Thánh Tôn chẳng hạn, một bên đường mấy bậc tam cấp bị đập hết xây lại, vỉa hè bên đối diện vẫn có khu rào lại để trông giữ xe máy (được cấp phép) chứ đâu phải là giải tán hết đâu. Có thể cái cách báo chí đưa tin không cụ thể đã khiến nhiều người hiểu chưa đầy đủ vấn đề.
– Thế bây giờ lấy lại vỉa hè lấn chiếm trái phép rồi cho thuê thì chuyện không gian cho người đi bộ, đường phố thông thoáng sạch đẹp thì tính sao ?
Phải nhìn nhận rằng hệ thống đường sá, vỉa hè SG như một căn phòng bừa bộn và chật kín đồ, muốn sắp xếp lại chỉ có thể dọn bớt đồ ra rồi sắp lại chứ không có kiểu dịch chỗ này chỗ kia được. Thế nên muốn đưa vỉa hè vào quản lí một cách nề nếp chỉ có cách lập lại trật tự ban đầu, rồi sao đó mới tính chuyện sử dụng thế nào, phần nào cho người đi bộ, đường nào được phép để xe, buôn bán, phân vạch quy định rõ ràng. Của chung cho thuê vẫn dễ quản lí hơn của chung bị chiếm, năm nay được xin cấp phép để xe, năm sau thành phố xây được bãi xe rồi thì không cấp phép nữa.
Đường phố thông thoáng sạch đẹp có thể là một cái đích tốt đẹp để hướng đến, nhưng không phải là một hình ảnh phù hợp với đô thị SG hiện tại. Bối cảnh xã hội đô thị với nhiều vấn đề chưa giải quyết được về cơ sở hạ tầng yếu kém, phương tiện công cộng chưa phát triển, nhu cầu mưu sinh,… cần sự chuyển mình mềm mỏng để có thời gian đồng bộ tất cả các phương diện. Đô thị vệ tinh chưa xong, metro chưa có, bus còn lạc hậu, chỗ để xe máy không đủ, dân cư thu nhập thấp không có cơ hội việc làm thì dẹp hết vỉa hè chỉ để cho người đi bộ ngay thời điểm này có hợp lí không ?
Tóm lại, về chiến lược chính sách cá nhân mình tán đồng, còn thực thi thế nào, sau đó quản lí thế nào mới thực sự quan trọng. « Bắt cóc bỏ dĩa » hay không không chỉ là chuyện giữ cho vỉa hè không bị chiếm trái phép lại là xong đâu ?