* Đây là bản dịch tiếng việt một bài luận văn nhỏ tổng kết Licence 3 của tôi về quá trình 3 năm học đại học  ngành kiến trúc tại trường Đại học kiến trúc quốc gia Paris La Villette (2012-2015)

xem Phần 1 tại đây

 THIẾT KẾ

Ý tưởng đến từ đâu ?

Ý tưởng đến từ những trải nghiệm cá nhân

Tôi có một trải nghiệm khá thú vị với đồ án Pavillon mà chúng tôi được làm trong năm học đầu tiên. Trước khi bắt đầu đi vào thiết kế, giáo viên yêu cầu mỗi người chọn ra một đề tài, một vật thể hay một hiện tượng để tạo cảm hứng. Ban đầu tôi gặp chút khó khăn về việc chọn đề tài bởi chủ đề quá mở và không biết nên dừng lại ở đâu là hợp lí. Cuối cùng, ý tưởng lại đến một cách vô cùng tình cờ khi tôi nghe bản nhạc « Kiss the rain » của nghệ sĩ Yiruma. Đây vốn là bản nhạc mà tôi cực kì yêu thích và gắn với nhiều kỉ niệm trong quá khứ. Và một cách rất tự nhiên, tất cả những trải nghiệm với mưa ùa đến, và ngay lúc đó tôi có thể hình dung được trong đầu một cách khái quát về không gian và cảm xúc tôi muốn tạo ra trong pavillon của mình. Đây là một đồ án mà giáo viên muốn chúng tôi quan tâm nhiều đến chất cảm của không gian. Vì thế tôi luôn luôn gắn cảm xúc và cảm nhận cá nhân vào những chi tiết ánh sáng, màu sắc, tạo hình trong thiết kế của mình. Tất nhiên, các yếu tố cảm tính cần được kiểm soát ở một giới hạn nhất định để không quá xa vời thực tế liên quan đến khả năng thi công, kết cấu cũng như mối liên hệ với bối cảnh bên ngoài.

Học kỳ cuối cùng của năm 3, chúng tôi làm việc với đồ án nhà ga. Khi suy nghĩ đến cách vận hành của nhà ga, những trải nghiệm thực tế giúp tôi rất nhiều. Tôi nhớ lại cảm giác lạc lối vì không gian thiếu định hướng ở ga Chatelet, cách mà tôi định hướng bằng biển hiệu và không gian để chuyển từ bến tàu RER qua metro ở gare Austerlitz, cách không gian chuyển tiếp ở ga du Nord tạo sự thú vị cho trải nghiệm di chuyển bằng thiết kế ánh sáng, tổ chức  bố trí các hoạt động mua sắm, trưng bày triển lãm,…Tôi nhận ra khi thiết kế bất kì một công trình gì, chúng ta nên tự đặt mình vào vai trò một người sử dụng không gian, trong những tình huống, bối cảnh như thực tế để thấy được mức độ hiệu quả của những giải pháp kiến trúc đưa ra. Vì thế, càng nhiều trải nghiệm, chúng ta sẽ càng có nhiều hiểu biết sâu sắc hơn về cách kiến trúc vận hành.

Phương pháp phân tích, làm thế nào để học từ công trình tham khảo

Trước khi đi vào thiết kế đồ án, chúng tôi thường có nhiều bài tập phân tích những công trình tham khảo được đưa ra bởi giáo viên hướng dẫn. Một ví dụ trong nhóm của giáo viên Quintard Hofstein, trước khi vào đồ án thiết kế nhà, tôi có 1 tuần để nghiên cứu về công trình Villa Santilana của kiến trúc sư Henri Ciriani. Trong khuôn khổ của đồ án, chúng tôi được yêu cầu tập trung nghiên cứu về các khía cạnh cụ thể được định hướng bởi giáo viên, đó là những khía cạnh về mặt không gian của công trình : hình khối, đặc rỗng,  « đục », « trong », ánh sáng, dẫn dắt di chuyển kiến trúc (architectural promenade)… Tôi bắt đầu bằng việc tìm kiếm tất cả những tài liệu có được về công trình trong sách vở, tạp chí, sau đó vẽ lại mặt bằng, mặt cắt, làm mô hình để có thể hiểu hơn về cách tổ chức không gian. Qua những lần giáo viên sửa bài, tôi dần nhận ra được những ý tưởng ẩn dấu trong công trình mà trước đó không hề để í. Những phân tích được ghi trong sách thường không sâu sắc và đầy đủ, quá trình đặt câu hỏi và tìm câu trả lời cho mỗi chi tiết, thủ pháp của kiến trúc sư giúp tôi hiểu được toàn diện và đi vào cốt lõi hơn.

Tôi nhận ra mỗi người có một hệ tư tưởng khác nhau về kiến trúc, điều này dẫn đến việc những góc nhìn về một vấn đề nào đó ít nhiều mang tính chủ quan. Vì thế, khi làm những bài tập phân tích như thế này, sinh viên luôn cần phải giữ một thái độ đánh giá và lập trường vững chắc để không bị ảnh hưởng bởi thế giới quan của người khác. Và hơn nữa, luôn luôn học thói quen đối chiếu nhiều quan điểm và cố gắng đào sâu vấn đề từ cách nhìn của bản thân.

Vẽ tay hay vẽ máy

Tôi có một kĩ năng vẽ tay khá tốt và điều này hỗ trợ tôi rất nhiều trong việc học kiến trúc, đặc biệt trong môn đồ án. Ở trường, chúng tôi có một vài  môn học hoặc những bài tập vẽ được kết hợp trong môn đồ án giúp chúng tôi sử dụng nhiều công cụ diễn đạt, trình bày khác nhau. Năm đầu tiên, chúng tôi có môn Hình học họa hình cung cấp những kỹ năng để dựng hình chiếu, phối cảnh từ mặt bằng, mặt đứng. Quả thật môn học đỏi hỏi sự logique, nhẫn nại, tỉ mĩ này không phù hợp với phần đông sinh viên. Nhiều đứa bạn tôi cho rằng môn học này là vô nghĩa khi thời đại bây giờ, những công cụ vẽ 2D, 3D trên máy tính đã trở nên quá phổ biến, nó giúp chúng ta vẽ nhanh hơn, chính xác hơn vẽ tay, vậy học dựng phối cảnh bằng các phương pháp hình học để làm gì nữa ? Hoặc trong năm 2, giáo viên đồ án yêu cầu tất cả sinh viên phải vẽ bản vẽ bằng tay, từ mặt bằng, mặt cắt 2D đến phối cảnh 3D. Vào thời điểm đó, chúng tôi đã được học sử dụng phần mềm Autocad, Sketchup, Rhino trong cua Tin học, tuy nhiên không ai được phép dùng. Tất cả những trải nghiệm này đặt ra câu hỏi và khiến tôi suy nghĩ về vai trò của việc vẽ tay đối với thiết kế cũng như đối với nghề kiến trúc nói chung.

Tôi nhận ra trong qua trình quá trình phác thảo ý tưởng, vẽ tay là cách truyền đạt nhanh ý tưởng trong đầu thành hình vẽ. Hình phác thảo không chỉ là một cách làm ý tưởng hiện hữu, mà cũng chính là một công cụ để tìm ý tưởng. Đặc trưng của phác thảo chính là sự không chính xác. Ví dụ như một bức tường được vẽ bằng một nét đậm trên mặt bằng cũng có thể được nhìn như một cửa sổ. Chính sự không rõ ràng của mớ lộn xộn những nét vẽ đó cho ta nhiều góc nhìn khác nhau về không gian. Và đôi khi những lỗi tình cờ trong bản vẽ có thể mở đường cho những ý tưởng không định trước.

Những phần mềm được lập trình để giúp chúng ta vẽ nhanh hơn, chính xác hơn. Một cú nhấp chuột có thể thay thế hàng ngàn thao tác vẽ bằng tay. Đó là cái lợi nhưng cũng là cái hại. Một khi mà những công việc đòi hỏi phải suy nghĩ được thực hiện một cách tự động, máy tính suy nghĩ thay chúng ta, chúng ta dễ có nguy cơ đánh mất ý thức, thói quen suy nghĩ về mỗi nét chúng ta vẽ.

Và tôi nghĩ đó chính là lí do tại sao giáo viên thường yêu cầu sinh viên vẽ đồ án bằng tay. Học cách vẽ cũng là học cách suy nghĩ. Nói cho cùng, chất lượng của đồ án không phụ thuộc vào việc vẽ bằng tay hay bằng máy mà bằng khối lượng chất xám chứa đựng trong nó. Mỗi người, trong mỗi thời điểm và tình huống nên biết lựa chọn công cụ cho phù hợp, hiệu quả.

 Công cụ để trình diễn hay công cụ để làm việc ?

Mặt bằng, mặt cắt, mặt đứng 

Bộ ba này là những công cụ truyền thống nhưng hiệu quả cho việc đọc hiểu không gian của một công trình. Nó cũng đồng thời là công cụ để diễn đạt những ý tưởng . Trong khi mặt bằng cho phép nhìn ra cách các không gian gắn kết theo phương ngang, mặt cắt và mặt đứng cung cấp những kích thước theo chiều dọc. Không gian ba chiều cần kết hợp của tất cả các bản vẽ này để có thể đưa ra một hình dung đầy đủ. Tuy nhiên, phụ thuộc vào từng đồ án mà công cụ này có thể giúp nghiên cứu hiệu quả hơn công cụ kia. Trong đồ án nhà ở chung cư mà năm 3, chúng tôi làm việc rất nhiều trên mặt bằng và hầu như không làm việc trên mặt cắt bởi vì loại hình công trình này không tìm kiếm những mối liên hệ theo trục đứng mà chủ yếu là cách tổ chức không gian theo phương ngang của mỗi tầng. Ngược lại trong đồ án trường học hay đồ án nhà ga, với chức năng cho phép người sử dụng chia sẻ không gian trong toàn thể công trình, mặt cắt được sử dụng thường xuyên để nghiên cứu mối liên hệ giữa các tầng lớp không gian theo nhiều chiều.

Mô hình

Mô hình là một công cụ diễn đạt đầy đủ nhất công trình. Nó cho phép nhìn được ba chiều không gian thu nhỏ của một công trình. Tùy thuộc vào mục đích thể hiện mà mô hình có thể lựa tỉ lệ, vật liệu, kĩ thuật cho phù hợp. Trong 3 năm, tôi được học làm việc với rất nhiều thể loại mô hình khác nhau : mô hình kết cấu bằng que gỗ (xiên nướng), bằng sợi spagehtti, bằng vải toan, mô hình đô thị bằng xốp đặc, mô hình không gian bằng bìa các tông, bằng giấy gấp. Dĩ nhiên, không có mô hình nào diễn đạt hoàn hảo thực tế không gian khi được xây nên. Và bản chất mô hình nghiên cứu, không phải là một tỉ lệ thu nhỏ của công trình mà là sự cô đọng của ý tưởng. Bằng việc thể hiện vừa đủ với tỉ lệ, vật liệu, kĩ thuật phù hợp, mô hình có thể giúp quá trình làm việc nhanh chóng và diễn đạt ý đồ một cách rõ ràng nhất.

Phối cảnh và hình chiếu

Trong nhóm đồ án với thầy Quintard, chúng tôi được yêu cầu sử dụng rất nhiều phối cảnh một điểm tụ. Nó được dựng từ mặt bằng và mặt cắt cho phép thể hiện được không gian từ một điểm nhìn nhất định. Đây là một công cụ khá hiệu quả cho phép nghiên cứu mối quan hệ ba chiều, những chuyển động trong không gian bởi sự sắp xếp các mảng đặc rỗng, sự liên tục, ánh sáng,… Tôi nhớ rất rõ những vấn đề mà mình gặp phải chiếu lên phối cảnh từ mặt bằng đã vẽ, cảm giác về không gian hoàn toàn khác với những gì mình hình dung, và những ý đồ trên mặt bằng đều không hoạt động tốt trên không gian ba chiều, bởi các yếu tố về chiều cao, độ sâu, mối liên hệ giữa các tầng không thể hình dung được khi chỉ nhìn trên mặt bằng.

Vấn đề của việc thể hiện

Nếu chúng ta quan niệm rằng hình thức là sự diễn đạt của ý tưởng, thì việc trình bày chính là cách truyền tải ý tưởng đến cho người khác.

Sự trình bày riêng nó cũng được coi như một đồ án. Bởi nó giúp người khác hiểu được những gì mình muốn làm. Vì thế, lựa chọn hình thức trình bày như thế nào để diễn đạt hiệu quả, rõ ràng nhất là hết sức quan trọng.

Trong môn nghệ thuật với thầy Debombourg, tôi khá ngạc nhiên với cách thể hiện ý tưởng của những đứa bạn cùng lớp. Trong khi tôi bị bó buộc với công cụ vẽ tay của mình thì họ khá tự do, sáng tạo trong cách trình bày : sắp đặt nghệ thuật, trình chiếu, mô hình. Chúng tôi được yêu cầu phải đánh giá đồ án của nhau, không chỉ về ý tưởng, thẩm mĩ mà còn về tính hiệu quả của cách thức thể hiện. Thời gian học với thầy là một bài học lớn cho tôi để bắt đầu thay đổi thói quen trong việc suy nghĩ đến từng chi tiết trong việc thể hiện ý tưởng.

Trong môn đồ án năm 3 với thầy Njoo, chúng tôi được học cách trình bày những ý tưởng dưới dạng diagram để có truyền đạt nội dung một cách cô đọng, rõ ràng. Những hình vẽ này không phải là sự giản lược của bản vẽ kiến trúc mà là sự cô đọng của những ý tưởng cốt lõi. Những bản vẽ kĩ thuật thường đến sau khi đi vào chi tiết. Chúng tôi không chỉ dùng công cụ này để trình bày mà còn để hỗ trợ cho việc tư duy khi phát triển đồ án.

Một kinh nghiệm mà tôi rút ra trong vấn đề thể hiện là luôn đặt mình vào vai một người chưa hiểu gì về đồ án của mình để thấy sự hiệu quả về mặt truyền đạt đến mức nào. […]