SÀI GÒN SẼ CÒN GIỮ ĐƯỢC GÌ!

Sài Gòn là một thành phố giàu bản sắc. Khi nói về di sản đô thị của Sài Gòn, chúng ta thường nghĩ đến những công trình kiến trúc nổi tiếng và mang tính chất lịch sử, văn hóa quan trọng như Nhà thờ Đức Bà, Nhà hát lớn, Dinh Thống Nhất… Không sai, nhưng dường như chúng ta ít khi ý thức được hết những gì chúng ta đang có, những gì đáng được coi trọng và đối xử đúng mức.

Hãy cùng nhìn lại bộ mặt chung của thành phố SG, ta dễ dàng nhận ra một cấu trúc đô thị đặc trưng với mật độ nhà cửa dày đặc, cuộc sống đường phố xô bồ, nhộn nhịp, hệ thống ngóc ngách len lỏi giữa những khu phố tối tăm, hỗn độn và dường như không thể hiện bất cứ một giá trị nào về kiến trúc và đô thị. Liệu có quá phi lí khi tôi gọi đây là những di sản SG đang nắm giữ không? Nếu đi từ định nghĩa của di sản, tôi nghĩ hình thái “đô thị thời trung cổ” này xứng đáng có một vị trí trong những chiến lược quy hoạch phát triển của thành phố.

Hình thái đô thị tự phát này chính là đơn vị cấu thành nên thành phố hiện tại. Chiếm hơn 85% mạng lưới giao thông đi thị, hệ thống hẻm được coi như là đặc trưng của SG trong mắt người dân cũng như khách du lịch. Nếu nhìn hẻm từ góc nhìn văn hóa, sẽ thấy không gian khiêm tốn này là nơi sản sinh cuộc sống thường nhật của người SG, nơi chúng ta quan sát được những đặc trưng trong đời sống sinh hoạt và văn hóa chòm xóm, cộng đồng ,… Thử tưởng tượng trong những con hẻm chỉ rộng chừng 2,3 mét, ta có một không gian thực sự sống động. Một không gian công cộng, một không gian cơi nới của mỗi ngôi nhà hay một không gian chung của khu phố mà mọi người cùng chia sẻ với nhau? Thật ra, hẻm chứa đựng và hòa trộn tất cả các tính chất đó.

Dạo quanh những con hẻm SG, ta thấy một cuộc sống xã hội, đô thị thật đặc trưng. Quán hàng của chị năm, của bà tư dàn sạp và những chiếc ghế đẩu ra chiếm cả nửa chiều rộng con hẻm vốn đã hẹp, cạnh đấy các bác ngồi tán gẫu, đánh cờ, lũ trẻ con chạy đùa, tiếng hò hét dội đi dội lại giữa những căn nhà san sát nhau mà dường như không có nhiều kẽ hở để lan ra xung quanh. Trong khu phố, mọi người thường quen biết nhau, cái hẻm như một không gian cộng đồng cho những sinh hoạt thường nhật gắn kết mọi người trong “tình làng nghĩa xóm”.

Vỉa hè cũng cho ta một câu chuyện tương tự về văn hóa đường phố SG, được biểu hiện trên một hình thái không gian công cộng thông thường nhưng vận hành trong một bối cảnh xã hội, chính trị đặc trưng của VN. Đường sá không chỉ được xem là cơ sở hạ tầng, mà nó là một phần của đô thị, gắn kết với những chức năng kinh tế, chính trị, xã hội và cuộc sống thường nhật của cư dân. Trong một ngày, không gian vỉa hè là “sân khấu” cho nhiều phân cảnh khác nhau của cuộc sống đô thị, được tổ chức theo những khung giờ thường nhật. Từ 5 giờ sáng, vỉa hè là nơi các ông các bà tập thể dục, sau đó nhanh chóng nhường chỗ cho các hàng quán bán đồ ăn sáng, cà phê. Ban ngày, nó được sử dụng làm nơi buôn bán, nơi đậu xe. Và đến tối, không gian này lại trở về một phần của cuộc sống khu phố, nơi bọn trẻ chơi đùa, chòm xóm gặp nhau tán gẫu. Đối với phần lớn khách du lịch, cuộc dạo bộ trên vỉa hè như một hành trình khám phá thành phố: thưởng thức món ăn đường phố, trò chuyện với người bản địa, ngồi nhâm nhi ly cà phê trên chiếc ghế nhựa “huyền thoại” và ngắm nhìn cuộc sống đô thị.

Những con hẻm hay vỉa hè là những không gian đô thị thông thường nhất của SG nhưng chính nó cho ta cái nhìn sâu sắc nhất về thành phố. Chúng kể cho ta về lịch sử của thành phố và về dân cư của nó, về đời sống văn hóa, về cuộc sống chính trị và nhiều nhiều những câu chuyện chẳng thể nào tìm thấy trong các cuốn sổ tay du lịch.

Hiện đại hóa đô thị ngay từ sau giai đoạn Đổi mới 1986 đã trở thành một khẩu hiệu trong chiến lược phát triển của các nhà hoạch định. Lý tưởng này đi kèm với quá trình Đô thị hóa và Công nghiệp hóa, được thực hiện bởi nhiều dự án, công trình nâng cấp cơ sở hạ tầng, tu sửa, mở rộng thành phố. Quy hoạch đô thị ở VN chịu ảnh hưởng của tư duy đô thị công năng. Làm thế nào để di chuyển hiệu quả hơn? Làm thế nào tổ chức hệ thống giao thông, không gian công cộng để dễ dàng quản lí hơn? Tất cả các câu hỏi này được thể hiện qua những dự án mà thành phố đang tiến hành.

Về cấu trúc đô thị và hệ thống hẻm, Quyết định 88 của UBNDTP vào năm 2007 đưa ra một hệ thống phân loại và quy chuẩn về kích thước lộ giới giao thông trong khu dân cư nhằm cải thiện điều kiện sống đô thị về giao thông, thoát hiểm, vệ sinh, thông thoáng,… Quyết định này kéo theo nhiều dự án mở rộng hẻm diễn ra trên khắp các quận. Đi kèm đó là chính sách quản lí về không gian được phổ cập đến các tổ dân phố nhằm tránh tình trạng lấn chiếm, tư hữu hóa.

Nhìn vào những khu đô thị mới được xây dựng trong 2 thập kỉ gần đây ở quận 7, quận 2, chúng ta dễ dàng nhận ra một hình thái đô thị quy chuẩn hướng đến sự thuận tiện, thông thoáng, an toàn. Mô hình nhà ở chủ yếu tập trung vào hai loại: căn hộ biệt thự hoặc nhà chung cư cao tầng, những hình thức thường thấy trong quy hoạch ở các nước đang phát triển. Trong cả hai trường hợp, những tòa nhà thường được gắn kết với hệ thống đường sá rộng rãi cho phép di chuyển bằng ô tô, vỉa hè thông thoáng với cây xanh, những không gian công cộng, không gian vui chơi, không gian mua sắm tập trung trong những khu thương mại, trong những công viên lớn thay vì phân tán nhỏ lẻ như trong đô thị truyền thống. Như ở khu đô thị Phú Mỹ Hưng, những không gian công cộng không còn thực sự là công cộng khi mạng lưới camera được thắt chặt để đảm bảo an ninh trật tự cho khu phố. Những tấm biển “Không được chụp hình” được dán bên ngoài hàng rào các khu chung cư như một dấu hiệu cho sự biến mất của tính chất công cộng của không gian. Chính quyền quản lí mong muốn “văn minh hóa” dân cư bằng việc nghiêm cấm những hoạt động mang tính chất cộng đồng: không người lạ, không làm ồn, không buôn bán hàng rong, không tụ tập đông người. Rõ ràng, cuộc sống đô thị ở đây quá khác biệt, thậm chí là trái ngược với những gì diễn ra ở SG mà chúng ta được biết. Liệu có quá đáng không khi nhận xét rằng, những khu đô thị mới như PMH thiếu đi cuộc sống xã hội, điều làm cho nó trở nên tẻ nhạt, nhàm chán?

Những đặc trưng của hình thái đô thị mà chủ nghĩa hiện đại hướng tới này được kts Rem Koolhass gọi với cái tên “generic city” (đại loại có thể hiểu là đô thị “hàng chợ”)- một kiểu thành phố mà khái niệm của nó giống với một cái sân bay quốc tế, thiết kế theo một mô hình quy chuẩn toàn cầu và không cần một cá tính hay sự liên quan gì đến bối cảnh đô thị nơi nó được đặt. Generic city được xây dựng hướng đến sự phát triển theo chiều dọc, sự thông thoáng, sự hiệu quả trong vận hành và bỏ qua mọi yếu tố về cuộc sống xã hội, về bản sắc đô thị mà không gian phải thỏa mãn.

Chúng ta nhận ra trong những đồ án quy hoạch của thành phố hình ảnh của sự hiện đại đi kèm với tư tưởng thay đổi toàn diện về hình thái đô thị, về lối sống của “con người mới”. (thuật ngữ này mình liên tưởng từ chiến lược của nhà chính trị khi xây dựng Khu tập thể ở miền Bắc sau năm 75)

Hiện đại hóa đô thị là một xu thế tất yếu để hội nhập và phát triển, nhất là với vị thế là trung tâm kinh tế tài chính và cửa ngõ quốc tế của SG. Những kế thừa của cấu trúc đô thị truyền thống thường được coi như một rào cản, một trở ngại trong quan điểm về « hiện đại văn minh» của những nhà chức trách. Quan điểm này rất khó phản đối. Nhưng hãy thử tưởng tượng một ngày những không gian này biến mất và thay thế bằng kiểu «đô thị hàng chợ », chúng ta còn lại gì để gọi tên Sài Gòn, để tự hào giới thiệu về văn hóa, cuộc sống đô thị đặc trưng của con người VN. Chính tại những vấn đề này, ta thấy được tầm quan trọng của việc đối xử với những cấu trúc đô thị kế thừa như “di sản đô thị”, không phải theo cách mà chúng ta bảo quản những tác phẩm trong viện bảo tàng mà là làm sao khiến nó hòa nhập, phù hợp với cuộc sống đô thị hiện đại trong khi vẫn giữ những nét riêng cốt lõi về tính chất xã hội, cộng đồng. Một đề bài khó, nhưng không phải là không có lời giải, quan trọng là chúng ta có muốn đi tìm lời giải hay không mà thôi